2010-05-12 21:55:44

Zaczęło się od łyżnika

Ich kolekcja etnograficzna inspirowała Stanisława Witkiewicza. Pod koniec XIX stulecia Maria i Bronisław Dembowscy gromadzili sztukę ludową i przedmioty codziennego użytku, które znajdowali w góralskich chałupach.

Obok „Sienkiewiczówki” przy dzisiejszej ulicy Zamoyskiego, nad brzegiem Foluszowego Potoku stała willa Chata, okazały czteroizbowy dom góralski wybudowany w 1882 roku przez Wojciecha Roja, cieślę i przewodnika tatrzańskiego na gruncie odsprzedanym przez Tytusa Chałubińskiego. W Chacie osiedli Maria i Bronisław Dembowscy – kolekcjonerzy podhalańskiej sztuki ludowej. W 1886 roku przybyli z Warszawy pod Giewont na stałe, ze względu na stan zdrowia Marii. Wkrótce Dembowscy stali się czołowymi działaczami społecznymi. Gromadziła się u nich cała ówczesna zakopiańska elita. Po sąsiedzku mieszkał Tytus Chałubiński. Tutaj tworzył Henryk Sienkiewicz, często zachodził Stanisław Witkiewicz. Stałym bywalcem Chaty był Jan Krzeptowski Sabała.

Wkrótce po przyjeździe do Zakopanego Dembowscy udali się na wycieczkę na Furmanową, na stoki Gubałówki. W jednej z chałup Maria Dembowska zachwyciła się pięknie zdobionym łyżnikiem i dostała go w prezencie. Ten łyżnik zapoczątkował pasję kolekcjonerską Dembowskich i ich kolekcję sztuki ludowej. Stanisław Witkiewicz w szkicu „Po latach” (1906) odnotował: „Szczęśliwa ręka, która z mroku chałupy wyniosła na blask słońca i myśli pierwszy łyżnik, zanieciła iskierkę, z której, jak mówią górale, ospaliła się wielga watra, której promienie sięgają do najdalszych zakątków Polski”. A Jan Grzegorzewski, literat, etnograf, orientalista, który bywał u Dembowskich, pisał: „Dla Dembowskiego… każdy zabytek, każdy ułamek tej góralszczyzny miał wartość nieocenioną… rysunek od drzwi z motywem tatrzańskim, czerpak juhaski, lub haft kobiecy ważyły u niego tyle, a może więcej, niż wszystkie Schliemanowskie wykopaliska starej Hellady. Za (…) łyżnikiem, czapką starą harnasia gotów był wyczekiwać miesiącami, byle zdobyć do swoich zbiorów (…)”.

Z Chaty do muzeum

Maria i Bronisław Dembowscy przekazali kolekcję etnograficzną w darze Muzeum Tatrzańskiemu. Tworzyli ją w latach 1886-1893. – Kolekcja Dembowskich składa się z przedmiotów etnograficznych. Są też dzieła sztuki wysokiej – mówi Anna Kozak, kustosz działu etnograficznego w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem. – Wolą Dembowskich było, aby kolekcja znalazła się w muzeum, dlatego w naszej placówce jest ok. 350 eksponatów etnograficznych. Natomiast Maria Dembowska chciała, aby inne dzieła sztuki – głównie obrazy Witkiewicza – trafiły do Muzeum Narodowego w Krakowie – podkreśla. Wola Dembowskich nie była zapisana w formie testamentu, tylko słownie wyrażona przy osobach im najbliższych.

„Urodzinowymi prezentami dla Marii od Witkiewicza były specjalnie na tę okazję przez niego malowane obrazy. W większości były to olejne pejzaże tatrzańskie lub kresowe, które systematycznie powiększały galerię prac Witkiewicza w Chacie” – pisała Hanna Błaszczyk-Żurowska w artykule „Maria i Bronisław Dembowscy – gospodarze zakopiańskiej Chaty”. Sporo swoich obrazów Witkiewicz datował w prawym dolnym roku: 23 lipca… – w kolejne urodziny Marjalki, jak ją nazywał.

Od prawie roku część kolekcji Dembowskich znalazła swoje stałe miejsce w filii Muzeum Tatrzańskiego, w chałupie na Rojach, należącej niegdyś do góralskiej rodziny Gąsieniców Sobczaków, położonej nieopodal zabytkowej zabudowy ulicy Kościeliskiej. Ekspozycja nosi tytuł „Styl zakopiański – inspiracje” i pokazuje to, czym zachwycił się Stanisław Witkiewicz i później wykorzystał w tworzeniu stylu zakopiańskiego. „Myśmy znaleźli górala w pysznej, ozdobnej chacie, otoczonego artyzmem, który przezierał z każdego sprzętu, każdego szczegółu pospolitego użytku. Jego chałupa była skarbnicą kultury dawnej, przechowywanej przez ten lud, kultury, która wprawdzie żyła, ale nie rozwijała się wskutek nieruchomości warunków ludowego życia. Była też skazana na konanie, na zanik i zdawała się czekać ocalenia, wołać o ratunek. Uratowaliśmy. Chata góralska wydała z siebie typ wyższego budownictwa (…) – pisał w „Po latach” Stanisław Witkiewicz. Eksponaty z Chaty pożyczał Władysław Matlakowski. Fotografował je, a następnie zilustrował nimi swoją pracę „Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu”.

Kolekcja

Kolekcję złożoną z prawie 350 eksponatów tworzą obrazy na szkle, łyżniki, rzeźba ludowa, ceramika, góralskie odzienie i sprzęty pasterskie. – Kolekcja została zamknięta z datą śmierci Bronisława. Z jednym wyjątkiem – cuchy po Sabale, która trafiła do zbiorów w 1894 roku. Prawdopodobnie po odejściu legendarnego gawędziarza i muzykanta podarowała ją Wanda Lilpopowa – wyjaśnia Anna Kozak.

Wszystkie przedmioty z kolekcji były opatrywane metryczkami, które wykonywała Maria Dembowska. Odnotowywała na nich datę zakupu, od kogo pochodziły i ewentualnie kiedy i kto je wykonał. Wiele metryczek zachowało się do dziś. – Kolekcję tworzą przedmioty zakupione w większości w Zakopanem lub najbliższej okolicy. Dembowski miał zaprzyjaźnionych ludzi, którzy pomagali mu znajdować ciekawe przedmioty – tłumaczy pani Anna. – W naszym archiwum znajdują się listy, które o tym mówią – dodaje.

Sporą część kolekcji stanowi ceramika barwna, zdobiona – głównie pochodząca ze Słowacji. Górale nabywali ją na pobliskich targach, m.in. po południowej stronie Tatr, ponieważ w Trzcianie i Twardoszynie znajdowały się ośrodki garncarskie.

W zbiorze Dembowskich jest też dużo przedmiotów drewnianych, pięknie zdobionych snycerką. Tę część kolekcji dopełniają drewniane rzeźby ludowe. – W sprzęcie gospodarstwa domowego prym wiodą łyżniki, których jest najwięcej. Pierwszym przedmiotem kolekcji był właśnie łyżnik, któremu później Stanisław Witkiewicz przypisywał symboliczną rolę w narodzinach stylu zakopiańskiego. Sporo ciekawych informacji jest na temat tych łyżników, na przykład jeden pamięta czasy konfederackie, a inny został wykonany przez kogoś z rodziny zbójnika Matei – opowiada.

Dzięki metryczkom wiadomo, kto był twórcą drewnianych przedmiotów. Kilkakrotnie pojawia się nazwisko Klusia Hareńskiego, a także Wojciecha Kułacha Wawrzyńcoka z Gliczarowa, „lubownika baroku”, jak go nazywał Andrzej Skupień Florek. – Mamy wykonany przez niego stołek, łyżnik. Wszystko zdobione w stylu góralskiego baroku – wyjaśnia Anna Kozak.

W kolekcji bogato prezentowane jest odzienie góralskie. – Mamy elementy stroju raczej bogatych góralek – jedwabne spódnice i gorsety, chusty czepcowe, rańtuchy. To, co powoli wychodziło z mody i góralki się tego pozbywały – przekonuje.

Niegdyś drewniane listwy pod powałą wypełnione były obrazkami na szkle o tematyce religijnej, czasem zbójnickiej. – Dembowscy widzieli nad potokami potłuczone obrazki na szkle. Maria zbierała fragmenty zamalowanego szkła i niektóre składała w całość. Do dziś w obrazkach z ich kolekcji widać, że przeszły niejedno. Są mocno potłuczone. W sumie jest w ich zbiorze niewiele – twierdzi kustosz. Jeden z zachowanych obrazków o tematyce zbójnickiej pośrednio związany jest z Janem Krzeptowskim Sabałą. Pochodzi ze Słowacji. Na jego odwrocie zostały zanotowane nazwiska przedstawionych na nim zbójników. Pisała je Maria Dembowska pod dyktando Homera Tatr.

Już w czasach Dembowskich następowały znaczne przemiany kulturowe pod Tatrami i górale, z myślą o przyjmowaniu kuracjuszy i letników, zamieniali stare wyposażenie swych domów na nowocześniejsze. – Pozbywali się starych mebli, więc Dembowscy jeździli po przysiółkach i szukali starych, pięknych przedmiotów. Są wśród nich stołki, stoły, malowane skrzynie – wylicza Anna Kozak.

Spełnienie woli

W chałupie muzealnej na Rojach pokazywana jest znaczna część kolekcji Dembowskich, te najlepiej zachowane eksponaty. Okresowo, latem, będzie można obejrzeć strój góralski. – Dembowscy chcieli, aby ich kolekcja prezentowana była w góralskiej chałupie. Po prawie 80 latach ich wola została spełniona – mówi kustosz. – Po śmierci Marii kolekcja jeszcze jakiś czas znajdowała się w ich Chacie, a potem została przeniesiona do magazynów nowo wybudowanego budynku muzeum. Później część eksponatów znajdowała się w modelu chałupy, która stanowi ekspozycję na parterze w gmachu głównym – kończy Anna Kozak.

Jolanta Flach
Komentarze Facebook
Dodaj komentarz
Wysłanie komentarza oznacza akceptację regulaminu komentowania na łamach 24tp.pl
Nie ma jeszcze komentarzy do tego artykułu.

Reklama
  • SPRZEDAŻ | maszyny, narzędzia
    Sprzedam MASZYNĘ DO PRODUKCJI WEŁNY DRZEWNEJ/WEŁNIANKI. Więcej informacji pod tel. 668924812
  • NIERUCHOMOŚCI | wynajem
    Pokoje pracownicze Zakopane centrum od 1200 zł
    Tel.: 885707070
  • KUPNO
    Kupię GÓRALSKI KREDENS I INNE MEBLE ZROBIONE Z DREWNA LIMBY - 601 39 34 06
  • NIERUCHOMOŚCI | sprzedaż
    PENSJONAT w Kościelisku - DWA OBIEKTY -
    Tel.: 607 506 428
  • NIERUCHOMOŚCI | sprzedaż
    DOM W GLICZAROWIE GÓRNYM -
    Tel.: 607 506 428
  • NIERUCHOMOŚCI | sprzedaż
    DZIAŁKI - 3 HA - koło Białki Tatrzańskiej. 18 28 564 54.
  • PRACA | dam
    Zatrudnimy PANIĄ DO SPRZĄTANIA POKOI I POMOCY W KUCHNI - dobre warunki, możliwe zamieszkanie. Zakopane. Tel. 182066836
  • MOTORYZACJA | sprzedaż
    MAZDA 5, serwisowane, zadbane, garażowane, r. 2008, diesel, stan bdb, oryginalna nawigacja z dotykowym ekranem, 2 komplety felg aluminiowych z oponami lato/zima, full opcja, 16.000 ZŁ -
    Tel.: 888 223 761.
  • BIURA RACHUNKOWE
    ROZLICZENIE podatku + Kindergeld z Niemiec/Austrii
    Tel.: +48 889988004
    E-mail: biuro.deutsch.englisch@gmail.com
    WWW: www.deutsch-englisch.edu.pl
  • PRACA | dam
    Szukamy pracowników na stanowisko kelnera/kelnerki do restauracji w Zakopanem 512351742
  • PRACA | dam
    Szukamy pracowników na stanowisko pomocy kuchennej do restauracji w Zakopanem 512351742
  • PRACA | dam
    Szukamy pracownika na stanowisko kucharza do restauracji w Zakopanem 512351742
  • PRACA | dam
    STUDIO PAZNOKCI W NOWYM TARGU zatrudni na etat -
    Tel.: 696 01 22 00
  • PRACA | dam
    PENSJONAT 10-POKOJOWY W PORONINIE ZATRUDNI z zakwaterowaniem (sprzątanie, przygotowanie śniadań), tel. 691888444
2020-03-28 19:00 Niedźwiedź na spacerze 2020-03-28 18:04 Strażacy przez megafon apelują o pozostanie w domach (WIDEO) 1 2020-03-28 16:34 Ojciec Mateusz zaprasza: W niedzielę na stronie TP transmisja mszy z Wiktorówek! 3 2020-03-28 16:30 Dziś też policyjne patrole pilnują wjazdu do Zakopanego 13 2020-03-28 15:00 Takie widoki na Tatry z okolic Butorowego Wierchu (ZDJĘCIA, WIDEO) 2020-03-28 14:57 4 kolejne przypadki SARS-CoV-2 w Małopolsce 2020-03-28 13:25 Tajemniczy zgon w Lipnicy Małej 2020-03-28 12:30 Rynek w budowie 1 2020-03-28 12:23 Wspominają ks. Andrzeja 2020-03-28 12:22 Przybywa spacerujących, nie zawsze dwójkami 5 2020-03-28 12:18 Dzielny strażnik Doliny Białego 1 2020-03-28 10:07 Stolica Tatr skąpana w słońcu 2020-03-28 09:47 Kolejnych 12 osób z koronawirusem w Małopolsce 4 2020-03-28 09:30 Przechodniu - powiedz dzień dobry 8 2020-03-28 08:00 Góral znad perłowej rzeki 2020-03-27 22:00 Łanie opanowały parking po słowackiej stronie Tatr (ZDJĘCIA) 7 2020-03-27 21:29 Zwolnienie z pracy położnej ze szpitala w Nowym Targu doczekało się memów 7 2020-03-27 20:54 Pogrzeb ks. Fryźlewicza w sobotę 2020-03-27 20:06 Jakie jest Wasze ulubione miejsce w Polskich Tatrach? Sonda 7 2020-03-27 19:31 Czy to ostatni bałwan? Wiosna w Zakopanem (ZDJĘCIA) 2 2020-03-27 18:45 Wiadukt do przebudowy 2020-03-27 18:12 18 nowych zakażeń w Małopolsce 2020-03-27 17:57 Pierwsza w historii dezynfekcja rynku w Nowym Targu (WIDEO) 11 2020-03-27 17:30 Prace przy kolejowej zakopiance idą pełną parą 2020-03-27 17:01 Pozwólcie działać tajemnicy 1 2020-03-27 16:53 Galicja Mieczysława Orłowicza wiek później (WIDEO) 2020-03-27 16:30 Sesje w trybie zdalnym 2020-03-27 16:30 Kredyt mieszkaniowy - jak znaleźć najlepszy? 2020-03-27 15:59 Piracie! Drogówka czuwa 3 2020-03-27 15:59 Dziś papież udzieli specjalnego błogosławieństwa całemu światu 4 2020-03-27 15:37 Urząd Miasta Zakopane: Stan epidemii wyklucza podróże turystyczne 24 2020-03-27 15:33 Koronawirus. Policja kontroluje przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa 1 2020-03-27 15:29 Dezynfekcja Nowego Targu 5 2020-03-27 15:19 Był sklep, nie ma sklepu 2 2020-03-27 14:58 Od rana 6 nowych zakażeń w Małopolsce. 4 z Krakowa i okolic, 2 z Nowego Sącza 1 2020-03-27 14:28 Mieszkańcy powiatu tatrzańskiego też rzadziej odwiedzają Tatry 2 2020-03-27 14:06 Pożar w Rabie Wyżnej (ZDJĘCIA, WIDEO) 2020-03-27 14:01 Kto widział drogowego pirata? 2020-03-27 13:47 Szkoła online - bank filmów i pomocy dla najmłodszych 2020-03-27 13:29 Teatralna fantazja z Ludwiczkiem 2020-03-27 13:16 Jedzenie leży na chodniku 4 2020-03-27 12:34 Nie zważają na bezpieczeństwo 8 2020-03-27 11:55 W Krościenku też pustki, a temperatura dochodzi do 15 st. C. 2020-03-27 11:47 Dziesięciu radnych proponuje "Lokalną tarczę antykryzysową" 14 2020-03-27 11:12 Na Rynku w Nowym Targu pustki. Tylko pojedyncze osoby 1 2020-03-27 10:59 Pojechali na przejażdżkę na Słowację. Dostali mandat i posiedzą w kwarantannie 7 2020-03-27 10:35 Tatrzańscy ratownicy na Słowacji w specjalnych strojach przygotowali zwłoki do transportu 2 2020-03-27 10:19 Policyjne kontrole na rogatkach Zakopanego 10 2020-03-27 09:41 Nasze okno na Giewont i ani słowa na k... (WIDEO) 2020-03-27 09:00 Pracownicy sklepów AGD i RTV czują się zagrożeni 15
NAJPOPULARNIEJSZE ARTYKUŁY
NAJCZĘŚCIEJ KOMENTOWANE
OSTATNIE KOMENTARZE
2020-03-28 19:07 1. Witam gdzie dokładnie będzie transmisja ? 2020-03-28 18:57 2. Policja kontroluje przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa, apeluje do mieszkańców o zdrowy rozsądek i odpowiedzialność za siebie i innych, o unikanie gromadzenia się, apeluje do młodzieży o pozostanie w domach - młodzi też są narażeni na niebezpieczeństwo związane z koronawirusem i nawet jeśli sami przejdą chorobę łagodnie (choć nie zawsze!), to narażą na niebezpieczeństwo innych członków rodziny i znajomych, apeluje o niespotykanie się w gronie kolegów, a do rodziców i opiekunów młodych ludzi o właściwy nadzór na swoimi pociechami... ? Gdyby to nie było napisane, to trudno byłoby w to uwierzyć, gdy w jednej z podnowotarskich wsi słychać przez cały tydzień, o różnych porach dnia ryk motocykli, którymi jeżdżą po polach grupy młodych ludzi (od kilku do kilkunastu osób), przecinają drogę wojewódzką 969 - można ich bez problemu zobaczyć przejeżdżając samochodem z konieczności - w drodze do pracy, apteki czy sklepu, czy nabierają "oddechu" przed kolejnymi motorowymi wyczynami stojąc razem, w kilku, kilkunastoosobowej grupie "bohaterów wirusoodpornych" pozbawionych wyobraźni i nadzoru. A patrole policyjne, hen tam... za siedmioma górami... 2020-03-28 18:47 3. @semi następny lewak który konstytucje stawia ponad życie ludzkie , ale to zdecydowana mniejszość / margines , normalni ludzie wiedzą jak się zachować 2020-03-28 18:43 4. Cyrk... Na rządowej stronie gov.pl przez kilka godzin 25 marca: podróże rekreacyjne są zakazane. Na rządowej stronie gov.pl po jakimś czasie: rekreacja, wyjazd do lasu jak najbardziej OK. Jeden urzędnik: można wyjeżdżać do domków letniskowych. Inny urzędnik: za każde wyjście nie do sklepu i nie po leki 5 tys. mandatu. Na stronach nadleśnictw w jeden dzień: zakaz wstępu do lasu. Na drugi dzień: znosimy zakaz wstępu do lasu. Jeden prawnik: grillowanie jest zakazane. Inny prawnik: grillowanie jest dozwolone. 2020-03-28 18:41 5. Jak ktoś ma problem ze zrozumieniem czym jest zakaz przemieszczania się to niech sobie odpuści komentarz bo z doświadczenia wiemy, że z takiej głowy nic mądrego nie wychodzi. 2020-03-28 18:34 6. @Gość. Mnie akurat nie spieszy się na spotkanie z Bogiem i wcale za tym nie tęsknię. 2020-03-28 18:18 7. Dziękujemy Policji za obronę Zakopanego przed chorobą. 2020-03-28 18:15 8. W drugą stronę też jest zakaz ? Po co im żarcie niech walą do kozic i świstaka 2020-03-28 18:11 9. Kiedyś to w Zakopanem i gruźlicę, syf.a, malarie i korniki leczyli a teraz .... 2020-03-28 18:04 10. Wszystkim, którzy twierdzą, że można wynajmować i podróżować w celu turystycznym radzę zapoznać się z tym rozporządzeniem: http://dziennikustaw.gov.pl/D2020000052201.pdf
2020-03-22 11:49 1. Takie pustki to były w 1981r zaraz po ogłoszeniu stanu wojennego 2020-03-21 18:06 2. I tak do świąt, istna bryndza dla straganiarzy i właścicieli kwater... A może i przez święta wszyscy będą siedzieć na 4 literach lub jajkach niepoświęconych w chałupach. Co wtedy? Nie wytrzymamy ? A może do wyborów? Może nie przetrwamy pandemii, wszystko możliwe. Przyroda zrobi z nami porządek. Kto to przewidzi. Cieszmy się jeszcze życiem . Dobrze , że 2 mld poszło na TVP, to i świętowanie w Kościołach nam TVP zastąpi. Internet zakupy, na tace przestaniecie dawać... I na co będziecie narzekać? Tylko na tego małego koronawirusa. A ja olewam jego i chodzę na działkę. Rewela, roboty w kit, powietrze, wiosna się budzi, sama radość. I Wam to samo radzę. 2020-03-20 15:30 3. Myślę, że sporo osób może teraz zapragnąć te puste Krupówki zobaczyć. 2020-03-19 18:27 4. Straganiarze widać niewzruszeni 2020-03-18 22:45 5. tylko i wyłącznie to nas może uratować...siedzieć w domu 2020-03-17 13:27 6. Kpina. Ale w końcu całą tą chińszczyznę na tych kramikach trzeba opchnąć... Szkoda gadać. 2020-03-15 17:33 7. Bardzo dobrze że ludzie siedzą w domu. 2020-03-15 12:07 8. Te śmierdzące sery powinno się zutylizować bo inaczej zamrożą i póżniej sprzedadzą....Podejrzewam że już były odmrażane !!! Jak można to kupować?!?! 2020-03-14 16:17 9. Biatlon nie duatlon 2020-03-09 19:31 10. Od kiedy produkty przetwarzane ręcznie można przygotowywać w pomalowanych pazurach? Chyba że jest nowy rodzaj oscypka - oscypek z tipsem.
WARUNKI W GÓRACH
POGODA W WYBRANYCH MIASTACH REGIONU
Reklama
Polecamy

Bojcorka

Album TP

FILMY TP

Pożegnania